(spoilerwaarschuwing: we bespreken de zevende aflevering)

Van Swahili muziek tot cocktails bestellen op Zanzibar. Lees snel meer over de talige achtergrond van deze aflevering van Wie is de Mol?

Zanzibar en Swahili

In deze aflevering van Wie is de Mol? zijn de kanditaten op Zanzibar, een eiland voor de oostkust van Tanzania. Het liedje Jambo Bwana geschreven door Teddy Kalanda Harrison speelt bij hun aankomst. Dat is toepasselijk, want het verwelkomt mensen. Je kunt hier nog eens naar het nummer luisteren, deze keer gezongen door de band afrobukuu op een strand in Zanzibar. Als je goed luistert zal je horen dat je niet in Kenia maar op Zanzibar verwelkomd wordt! 

Jambo, jambo bwana! Habari gani? Nzuri sana  Wageni wakaribishwa Kenya yetu Hakuna matata

Hallo, hallo meneer! Hoe gaat het? (letterlijk: welk nieuws?) Heel goed Bezoekers worden welkom geheten in ons Kenia Er zijn geen problemen

Harrison is een Keniaanse muzikant en schreef het nummer in 1980 in het Swahili voor de band Them Mushrooms. In Kenia wordt net zoals in Tanzania ook Swahili gesproken, net wat anders dan in Tanzania, en het Swahili op Zanzibar is ook weer net wat anders. Zanzibar-Swahili wordt vaak gezien als de meest prestigieuze vorm van het Swahili en de puurste vorm van de taal. Het wordt ook wel Kiunguja Swahili genoemd en dit vormde later de basis van het Kiswahili Sanifu ‘Standaard Swahili’. Je kunt dit een beetje vergelijken met het Standaard Nederlands, dat vaak aanzien heeft, omdat het onderwezen wordt op school, gebruikt wordt in het parlement, te horen is op tv en omdat het geschreven wordt in kranten en boeken. 

Grappig genoeg is ‘jambo bwana’ eigenlijk géén fatsoenlijk Swahili. Eigenlijk is de groet hujambo? met als antwoord sijambo. Dat betekent letterlijk: ‘heb je geen zaak?’ ‘ik heb geen zaak’, waar jambo ‘zaak’ verwijst naar gedoe/problemen. Maar net zoals wij ‘môge’ zeggen in plaats van iemand netjes een ‘goedemorgen’ te wensen, zijn hier ook de hu– en de si– makkelijk weggelaten.

Er zijn in het Swahili van het vasteland meer Engelse leenwoorden te vinden, terwijl er meer Arabische leenwoorden te vinden zijn in het Swahili van Zanzibar. Zelfs de naam van de taal Swahili komt uit het Arabisch (zie hier): daar betekent sahil ‘kustlijn’ (meervoud sawahil ‘kustlijnen’). Grappig genoeg is dit ook verwant aan het woord Sahel, wat de rand van de woestijn betekent. Dit is niet de enige invloed van andere talen op het Swahili: het Swahili kent talige invloed van over de hele wereld. Eén daarvan is het handelsnetwerk van de Indische Oceaan (800-1920), waardoor allerlei mensen handel dreven langs en met de oostkust van Afrika, waaronder Zanzibar. Hierdoor vind je bijvoorbeeld ook talige en culturele invloeden van het Maleis en Indische talen zoals het Hindi op Swahili.

Zanzi Bar

Leuke naam voor de bar! In de naam van het eiland betekent bar ‘land’ en gaat zanzi terug op Arabisch zanj ‘zwart’: het land van de zwarte mensen. In het Farsi (Perzisch) bestond de samenstelling al als zangbar. Maar het eiland heet eigenlijk Unguja. Zanzibar is het land dat bestaat uit de eilanden Unguja en Pemba en dat samen met het vasteland, de oude kolonie Tanganyika, de nieuwe naam Tanzania heeft opgeleverd in 1964 toen de twee staten een federatie werden na de revolutie van Zanzibar. 

Na de sprong uit het vliegtuig mochten Milan en Quinty cocktails bestellen bij de Zanzi Bar. De namen van de Engelse cocktails begrijp je waarschijnlijk al, maar hoe zit dat met de andere namen? We leggen een aantal hier uit.

Tangawizi Twist ‘gembertwist’

Tangawizi betekent ‘gember’ in het Swahili. Grappig genoeg is dit woord van origine niet Swahilli, maar komt van het Omani Arabisch tangwīz; tangwī́l, waar het ook ‘gember’ betekent’. Het Omani Arabisch wordt in Oman en de Verenigde Arabische Emiraten gesproken, maar ook op Zanzibar zelf. Waarom dan die –i op het einde van  het woord? Dit geeft aan dat het een leenwoord is in het Swahili. Lees er hier meer over in deel 2 van Wie is de mol en wat spreekt ‘ie in Tanzania.

Ndizi Dream ‘bananendroom’ 

Het woord ndizi betekent ‘banaan’. Het Swahili (en andere Bantoetalen) kennen tientallen woorden voor verschillende soorten bananen. Neem bijvoorbeeld de Swahili dialecten die izu ‘banaan’ of mazu ‘bananen’ gebruiken. Ook deze woorden zijn ontleend uit het Arabisch, namelijk van mauz. Als een leenwoord op een klank eindigt die je met je lippen vormt, zoals de z, wordt er een –u achter geplakt in het Swahili. Lees er hier meer over in deel 2 van Wie is de mol en wat spreekt ‘ie in Tanzania. Soms zie je hier ook wat creatief taalgebruik terug. Kleine dikkere bananen worden bijvoorbeeld mkono wa tembo genoemd: ‘hand van de olifant’.

Mchanga Moto ‘heet zand’

mchanga betekent ‘zand’ en moto betekent ‘vuur’. Maar changamoto betekent ook ‘probleem’. Het is dus een woordspel met beide interpretaties.

Nguvu ya Bahari ‘de kracht van de zee’

Nguvu betekent ‘kracht’ en bahari ‘zee, oceaan’. Je herkent hier weer dezelfde –i op het einde van het woord dat ook in Tangawizi Twist zat, dat aangeeft dat dit een leenwoord is in het Swahili. Het komt wederom uit het Arabisch, van baḥr ‘zee’. Je vindt soortgelijke woorden ook in het Maleis bahar, waar het ‘maritiem’ betekent, of het Indonesisch bahari ‘maritiem, van de zee’ dat het van het Maleis heeft geleend. Het Maleis heeft het woord waarschijnlijk net als het Swahili van het Arabisch gekregen. Je ziet hier de invloed van Arabische zeelieden in de handel duidelijk terug.

Pepeta Punch ‘zeef de punch’ 

Pepeta is het werkwoord voor ‘ziften, schiften, wannen, kaf van het koren scheiden’ en is waarschijnlijk gekozen door de alliteratie met ‘punch’.

Raha ya Tanga betekent ‘het plezier van zeilen’. Alternatief gezien kan raha ook ‘rust’ betekenen (ya betekent ‘van’). Dan zou het verwijzen naar ‘rust van Tanga’, waar Tanga dan verwijst naar een havenstad aan de kust van Tanzania. Allebei toepasselijk voor een drankje!

Op de bar zagen we verder een fruitmand met nanasi, milimao en nazi. Kun je raden welke vruchten dat waren? 

Bronnen

https://www.africamuseum.be/nl/see_do/agenda/kiswahili_day/07.07.2022

https://www.britannica.com/topic/Swahili-language#ref228627

Brook, Zev. 2022. Which Arabic dialect are Swahili words from? Studia Orientalia Electronica 10, 1-10.

Schadeberg, Thilo C. 2009. Loanwords in Swahili. In Loanwords in the World’s Languages: A Comparative Handbook (ed. Martin Haspelmath & Uri Tadmor). Berlijn: Walter de Gruyter.