(spoilerwaarschuwing: we bespreken de tweede aflevering)

De kandidaten mochten deze aflevering de markt op in Arusha. Ze kregen per team 20 shilingi mee, de Tanzaniaanse munteenheid. Dat woord klinkt verdacht veel als het Engelse shilling, een munt die daar vroeger gebruikt werd en tijdens de Britse koloniale tijd werd ingevoerd in Oost-Afrika. Dit is dus een geleend woord. Maar leenwoorden kunnen ons meer vertellen over een taal dan alleen met welke volken men in contact is geweest. Waarom is er in het Swahili bijvoorbeeld een -i achter shiling-i geplakt?

Voordat we daar een antwoord op vinden, kijken we eerst even naar de items die op de markt gevonden moesten worden: groente met een b, bijvoorbeeld, een kledingstuk met een g, en een accessoire met een p. De kandidaten gingen uit van Nederlandse woorden, maar het hadden natuurlijk ook Swahiliwoorden kunnen zijn! (Of in nog een andere taal, zie de vorige blog). Dan had je bijvoorbeeld op het volgende kunnen komen:

brokoli ‘broccoli’
gauni ‘jurk’ (Engels ‘gown’)
pochi ‘tasje’ (Engels ‘purse’)

Je ziet al dat dit ook leenwoorden zijn uit het Engels. Nu heeft ‘broccoli’ sowieso al een -i aan het eind, maar de andere woorden bevestigen dat hier een regel is: als een leenwoord eindigt in een medeklinker, plak er dan een -i achter. Dat komt door de lettergreepstructuur van het Swahili (en overigens de meeste Bantoetalen) waarin een lettergreep alleen mag eindigen in een klinker. Dat noemen we een ‘open lettergreep’, zoals in ‘po’, ‘vla’ of ‘mie’. Het Nederlands en Engels hebben ook ‘gesloten’ lettergrepen, die eindigen in een medeklinker, zoals ‘pot’, ‘vlak’ of ‘mier’ in het Nederlands, of ‘shilling’ en ‘gown’ in het Engels. Als je Swahili spreekt en de klankregels van jouw taal zo’n lettergreep niet toestaan, dan moet je wat verzinnen waardoor het nieuwe woord wél past. Alle talen gebruiken dit soort trucs om leenwoorden aan te passen. In het Swahili is de strategie dus een -i toevoegen aan het einde van een woord. Maar als het geleende woord op een -p, -b, -f, -v of -m eindigt, krijg je een -u (uitgesproken als -oe). Kijk maar eens naar deze voorbeelden:

albamu ‘album’ (Engels ‘album’)
bafu ‘bad(kuip)’ (Engels ‘bath’)
gamu ‘kauwgom’ (Engels ‘gum’)
kilabu ‘club’ (Engels ‘club’)
paipu ‘pijp’ (Engels ‘pipe’)

Dat juist deze leenwoorden een -u krijgen is niet willekeurig: de woorden eindigen allemaal in medeklinkers die met de lippen gemaakt worden (“labiale klanken”), probeer ze zelf maar eens te zeggen. En -u vorm je op een vergelijkbare manier, met je lippen gerond. Het is daarom extra makkelijk om deze klinker te gebruiken! 

Met de opkomst van het Engels als wereldtaal  hoeft niet altijd meer een klinker te worden toegevoegd en kan je ku-download of ku-shop horen. En werkwoorden uit het Arabisch, zoals ku-fahamu ‘begrijpen’ of ku-fikiri ‘denken’ hebben altijd een -i of -u aan het eind en zijn daarmee ook meteen herkenbaar als leenwoorden, want oorspronkelijke Swahili werkwoorden eindigen altijd op –a. 

Natuurlijk was het leuker geweest als de kandidaten bij Rik waren teruggekomen met niet-Engelse Swahiliwoorden, zoals boga ‘pompoen’ of bamia ‘okra’; sahani ‘bord’ of sufuria ‘kookpot’ voor keukengerei met een s, en tango ‘komkommer’ of tikiti ‘watermeloen’ voor iets groens met een t. Maar… ook die woorden komen uiteindelijk elders vandaan! In vorige eeuwen nam het Swahili vooral woorden over uit het Arabisch, zoals sahani en sufuria (zie ook ‘Swahili als mengtaal‘ en ‘Invloeden op Swahili woordenschat‘). Dat komt omdat het Swahili is ontstaan als een handelstaal aan de kust. Langs de hele Oost-Afrikaanse kust waren de Swahili de handelaren en was er grote Arabische invloed. Zanzibar en Oman vormden samen één sultanaat en het centrum was lang op Zanzibar. Swahili werd de taal van de handel en de contacttaal voor alle handelskaravanen naar het binnenland.

Zo kan je in een taal verschillende lagen van invloed ‘opgraven’. Hoewel we het graven in dit geval misschien beter aan de Mol over kunnen laten…

Wil je zelf oefenen met Swahili lettergrepen? Hier kan je 25 groentes in het Swahili leren: https://www.youtube.com/watch?v=DRHGi6nHOxg