(spoilerwaarschuwing: we bespreken de derde aflevering)

In de aflevering van deze week was er van alles te ontdekken over de talen gesproken in Tanzania. We nemen je door elk van de drie opdrachten mee!

Voetbalwedstrijd

De kandidaten mochten deze aflevering Nederland vertegenwoordigen in een voetbalmatch tegen Tanzania, met Rik als toegewijde coach. Een doelpunt stond gelijk aan punten voor de pot. Voordat de wedstrijd begon werden natuurlijk eerst de volksliederen van beide landen gezongen. Het Tanzaniaanse volkslied heet Mungu ibariki Afrika, wat in het Swahili betekent ‘God zegen(e) Afrika’ – de Swahili tekst ervan staat aan het eind van dit stuk. 

Oorspronkelijk komt het volkslied uit een andere Afrikaanse taal, namelijk het Xhosa, gesproken in Zuid-Afrika – je kan de melodie kennen met de tekst Nkosi sikelel’ iAfrika. Het origineel werd het gecomponeerd door Enoch Sontonga in 1897. Dit lied werd later een symbool voor vrijheid, zowel in Zuid-Afrika tijdens de Apartheid als in andere Afrikaanse landen. Zo ook in Tanzania (destijds Tanganyika genaamd), waar het “God save the Queen” verving toen het koloniale regime ten einde kwam in 1961. Overigens is Tanzania niet het enige land waar je een deel van de tekst of melodie van het volkslied hoort: Zambia heeft dezelfde melodie en Zuid-Afrika’s meertalige volkslied ook.

Plaatsnamen

Op het Meer van Duluti, dat in vorm lijkt op het land Tanzania, moesten de kandidaten plaatsnaambordjes naar de juiste plek brengen per kano. Veel van deze plaatsnamen kun je qua betekenis herleiden naar lokale talen, die je soms een inkijkje kunnen geven in de geschiedenis van de plek. Denk bijvoorbeeld aan de oude naam van Nijmegen, Noviomagus, die afstamt van het Latijn novus ‘nieuw’ met Keltisch magus ‘veld, markt’.

Mpwapwa heet in het Gogo mhamvwa, maar dit woord gaat historisch gezien terug op een woord mpwapwa. Waarschijnlijk heeft de stad een naam van buitenstaanders: de handelaren die in karavaans door dit gebied kwamen en Swahili spraken: mpwapwa betekent namelijk ‘waar gedorst wordt’.

Van Babati wordt beweerd dat de naam komt van een zin in het Gorwaa, de taal van dat gebied, Baba tí wat ‘dit is vader’ zou betekenen. Alleen zou je dat in het Gorwaa nooit zo zeggen, want tí gebruik je voor een vrouwelijk woord en dat is ‘vader’ duidelijk niet. Het was een populair jachtgebied voor de rijken vanaf de jaren dertig van de vorige eeuw. Hemingway schreef erover in ‘Green Hills of Africa’. Koning Edward VIII van het Verenigd Koninkrijk heeft er gejaagd, en later ook onze eigen prins Bernhard. En Baron Bror von Blixen, die in Babati gescheiden is van Karen Blixen.

Iringa. Zoekend op internet zegt iedereen elkaar na en zegt dat het komt van het Hehe woord lilinga wat ‘fort’ zou betekenen. Dat zou ook ergens op slaan, want de stad is begonnen als koloniale vestiging. Maar dat woord vind je niet in Hehe woordenboeken. Toch is dit correct want lilinga was wel de naam van het fort van de bekende (en voor de koloniale heersers beruchte) koning Mkwawa, de held van de Hehe. Vlak voor zijn laatste en desastreuze confrontatie met de Duitsers moet hij hebben gezegd: Ikimwanyuula kigwe, ililinga live daanda, of wel: ‘De ladder is gevallen, het fort is veranderd in bloed’. Deze zogenoemde ladder refereert naar een rituele ladder die gebruikt werd voor voorspellingen (met dank aan Simon Msovela, Hehe taalkundige).

Disco

De kandidaten (en de mol) gaan ’s avonds lekker naar de disco in Arusha. Er is geen geld te verdienen, vertelt Rik nog, en iedereen vraagt zich af wat voor opdracht ze dan wél moeten doen. Hadden ze nu maar wat Swahili geleerd! Want de opdrachten stonden recht voor hun neus te lezen op de t-shirts van de andere barbezoekers. Deze zinnen stonden er:

Natuurlijk vertaalden de dragers van de t-shirts de boodschap in het Engels, maar Stemmen van Afrika kijkt er iets dieper naar. Zie je bijvoorbeeld dat vijf van de werkwoorden eindigen op een -a (die in het rood) en eentje op een -e (in het blauw)? Hoe zit dat?

Als je een opdracht geeft, dan doe je dat in de gebiedende wijs: zoek! Dat is dus alleen de stam van het werkwoord zoek-en. Dat is precies hetzelfde in het Swahili: ku-tafita is het hele werkwoord ‘zoeken’ en tafita is ‘zoek!’. Het hele werkwoord ‘vragen’ is ku-uliza, dus waarom krijgen we daar geen uliza ‘vraag!’, maar mu-uliz-e? Dat is omdat mu- verwijst naar de dj: vraag hem om een liedje. En wanneer je een persoon aangeeft, kan je in het Swahili niet de gebiedende wijs gebruiken, maar wordt het meer een wens (de aanvoegende wijs) – iets als ‘dat je hem vrage’ in oud Nederlands. Dat wordt uitgedrukt door de -e aan het eind. Diezelfde -e zie je ook in wat er onderaan alle shirts staat: upat-e faida betekent ‘dat je voordeel krijge’ (kupata = krijgen, faida = voordeel), oftewel: [dans met mij/zoek mijn rode jas/…] zodat je een joker krijgt. 

Overigens heb je dezelfde vorm in het volkslied: Mungu i-barik-i Afrika ‘God zegene Afrika’, maar hier kan je dat niet goed zien: het werkwoord kubariki ‘zegenen’ is geleend uit het Arabisch (zie de tweede aflevering) en heeft altijd een -i aan het eind. 

Tot slot een klein taalpuzzeltje: als ‘vangen, grijpen’ kukamata is, hoe zeg je dan ‘vang de mol!’ in het Swahili? (Zie voor het woord ‘mol’ de eerste aflevering.) Het antwoord staat onder het volkslied!

Volkslied van Tanzania: Mungu ibariki Afrika

 _____

Antwoord: ‘vang de mol’ = kamata fuko!

______

Bronnen:

Bennetta Jules-Rosette & David B. Coplan. 2004. “Nkosi Sikelel’ iAfrika”: From Independent Spirit to Political Mobilization. Cahiers d’études africaines 173-174, 343-367. https://doi.org/10.4000/etudesafricaines.4631

Onditi, Francis. 2018. African National Anthems: Their Value Systems and Normative ‘Potential’. African study monographs 56, 3-20. https://doi.org/10.14989/230171