Hoe sterft een taal (of niet)? – Stemmen van Afrika

We zijn er ondertussen van doordrongen dat de biodiversiteit op onze aarde rap achteruit holt. Maar ook talige diversiteit wordt bedreigd: van de meer dan 7000 talen die gesproken worden zal naar schatting de helft het eind van deze eeuw niet halen. Volgens de UNESCO Atlas van Bedreigde Talen loopt zo’n 10% van de Afrikaanse talen het risico te verdwijnen, met name die in kleine gemeenschappen worden gesproken. Hoe kan een taal sterven? En hoe bepalen wetenschappers de vitaliteit van een taal?

Sprekers nodig
Een taal kan alleen levend blijven als mensen hem spreken. Er zijn dus voldoende sprekers nodig, en die krijg je over het algemeen door kinderen met een taal op te laten groeien. Kinderen verwerven immers zonder moeite de taal of talen die ze om zich heen horen en worden daarmee moedertaalsprekers van de taal. Zo kunnen ze hem later zelf weer doorgeven aan hun kinderen, en zo verder en zo voort. Het is dus van belang dat de volgende generatie de taal machtig wordt, en dat kan alleen als de vorige generatie de taal ook aanbiedt. Maar dat is niet altijd het geval!

Omotik
De sprekers van het Omotik, een Nilotische taal, waren meer dan 200 jaar geleden een kleine groep jager-verzamelaars in Kenia. Op een zeker moment joegen de Kipsigis hen op vanuit het noorden en westen, en alleen de Omotik die verder naar het zuiden vluchtten overleefden. Zij kwamen te midden van de Maasai te leven. Door zich aan de Maasai aan te passen in taal en gebruiken verzekerden ze zich van de bescherming van de Maasai tegen de Kispigis. Als gevolg daarvan spreekt niemand het Omotik meer echt – er zijn alleen nog mensen die zich wat herinneren van de taal: een woord, een liedje… meer is er niet meer over, vertelt taalkundige Federico Falletti, die een paar van de ‘herinneraars’ interviewde.

Het Omotik werd/wordt hier in Kenia gesproken ©Ethnologue

Sengwer
Maar zelfs als je niet wordt opgejaagd kan je besluiten om je taal niet meer door te geven. Stel, je bent een moeder in Kenia en je spreekt Sengwer, ook een Nilotische taalvariant. Je wilt natuurlijk dat je kinderen goed meekomen op school en ze alle kans geven op een mooi leven. Op school wordt lesgegeven in het Kiswahili (een Bantoetaal) en het Engels… Veel ouders maken de keus om ook thuis maar Kiswahili of Engels te spreken, vertelt Federico, wiens eigenlijke onderzoek over het Sengwer gaat. De sprekers redeneren: “Als de kinderen Sengwer spreken, zijn ze minder goed in Kiswahili en krijgen ze later minder goede banen. Bovendien hebben ze dan een accent, waardoor ze buitengesloten zullen worden.”

Federico Falletti werkt aan de University of Edinburgh

Hoewel er nu naar schatting nog 20.000 sprekers van het Sengwer zijn, zal dat aantal op deze manier over de komende jaren rap afnemen… Tenzij er iets aan wordt gedaan! Het gebruik van Sengwer thuis wordt nu gepromoot. Ouders wordt uitgelegd dat kinderen prima meerdere talen naast elkaar kunnen leren, en dat je je kinderen beter jouw ‘sterkste’ taal kan geven dan een beperkte tweede taal zoals het Swahili. Als de kinderen halfgaar Swahili spreken, zijn ze op school óók een buitenbeentje, moeten ze nog steeds de taal her-leren, en voelen ze zich in geen enkele taal echt thuis. Dat er sinds vorig jaar een woordenboek is in de taal, en dat Federico er onderzoek naar doet, helpt ook om de interesse van de sprekers voor de taal te vergroten. Het Sengwer zal de komende eeuw dus kunnen overleven, maar niet zonder wat hulp, denkt Federico.

Naast het doorgeven tussen generaties is het ook belangrijk dat een taal in allerlei domeinen gebruikt wordt: op school, door de overheid, in literatuur, op de markt, in de kerk, in de media, enz. Als een taal alleen nog in officiële documenten wordt gebruikt, of in rituelen, raakt ‘ie almaar zwakker en zwakker.

EGIDS
Om de levensstatus van een taal te bepalen, moet je dus kijken naar
1) hoe volgende generaties hem leren én
2) waar de taal allemaal gebruikt wordt.
Daarvoor gebruiken taalkundigen de EGIDS schaal (Lewis and Simons 2010), hieronder weergegeven in de tabel. EGIDS staat voor ‘expanded graded intergenerational disruption scale’, of in andere woorden de ‘uitgebreide schaal voor taalverschuiving tussen generaties’. Daarop zijn tien niveaus, van springlevend tot morsdood, en alles ertussenin, met beschrijvingen. Voor het Omotik is de EGIDS status volgens Ethnologue een treurige 8a/b: stervend.

Talen zijn dus nooit zomaar ineens uitgestorven – er gaat een heel gradueel proces aan vooraf, waarin de taal steeds minder gesproken wordt: in minder domeinen van het leven en door minder (jonge) sprekers. Maar als je thuis je moedertaal spreekt, is dat beter voor het meertalig vermogen van kinderen en blijft de taal levend.

Niveau	Label	Beschrijving
0	Internationaal	Wordt wereldwijd gebruikt in handel, kennisuitwisseling en beleid.
1	Nationaal	Gebruikt in onderwijs, media, werk en overheid op nationaal niveau.
2	Provinciaal	Gebruikt binnen grote administratieve regio’s van een land.
3	Brede communicatie	Gebruikt zonder officiële status om taalgrenzen in een regio te overbruggen.
4	Onderwijsondersteund	Levendige taal met standaardisatie en literatuur via onderwijsinstellingen.
5	Ontwikkelend	Levendige taal met enige standaardisatie en literatuur, maar nog niet breed.
6a	Levendig	Wordt door alle generaties gebruikt in dagelijkse communicatie.
6b	Bedreigd	Nog steeds gebruikt door alle generaties, maar aantal sprekers daalt.
7	Verschuivend	Volwassenen gebruiken de taal, maar geven die niet door aan kinderen.
8a	Stervend	Alleen grootouders spreken de taal nog actief.
8b	Bijna uitgestorven	Grootouders spreken de taal nog, maar gebruiken die nauwelijks.
9	Sluimerend	Taal leeft alleen voort als cultureel symbool, zonder actieve sprekers.
10	Uitgestorven	Niemand spreekt de taal meer of identificeert zich ermee.