Overal in de wereld dagen mensen, vooral kinderen, elkaar uit met raadsels. Meestal is dat niet in een speciale situatie, ruimte of tijd: het kan altijd wel, maar het is wel handig als je aan kan geven dat je wil raadselen. Net zoals je precies weet wanneer iemand een mop begint: ‘Komt een konijn bij de bakker…’

Voor het aankondigen van een raadsel begin je in Afrika met een bepaalde zin of woord die alleen maar aangeeft dat je iemand uitdaagt met je raadsel. Bij de Iraqw van Tanzania is dat sinik! op hoge toon gesproken (luister hieronder). Als je dat hoort, weet je dat er een raadsel volgt! Wie de uitdaging aanneemt, zegt dan geerankay.

Dit zijn woorden die geen verdere betekenis hebben en dus niet vertaald kunnen worden – ze worden voor niets anders gebruikt dan aan te geven dat je uitdaagt om te raadselen en dat je de uitdaging aanneemt. En als iemand sinik roept (luister hieronder), zal altijd iemand de uitdaging aannemen en geerankay zeggen. Als je vraagt wat het woord voor raadsel is, zullen mensen zeggen siník. Bij de Kikuyu van Kenia zeg je gwata ndaĩ ‘grijp het raadsel!’ en je antwoordt dan ndagwata ‘ik grijp het’. Het woord voor raadsel is in de meeste talen van Afrika hetzelfde als het woord voor een verhaal, of anders die kreet die uitdaagt tot raadselen.

Als de uitdaging eenmaal aanvaard is, noemt de uitdager het raadsel. Soms is dat een vraag, maar het kan ook gewoon een zin zijn die verwijst naar een oplossing die je moet verzinnen. In Nederland kan je bijvoorbeeld horen: ‘Het leeft onder de grond en wordt nooit ziek’. Oplossing: een paracetamolletje. Bij de Kikuyu in Kenia: Mwena ũyũ no hiũ na ũrĩa ũngĩ no hiũ ‘Je hoort hiũ aan deze kant en hiũ aan de andere kant’. Oplossing: de staarten van koeien. Hiermee zie je al dat je de natuurlijke omgeving en cultuur moet kennen om een raadsel te kunnen raden.

Wie is er slimmer en wat is meer waard?

De essentie van het raadsel is dat de oplossing iets heel gewoons uit je omgeving is. De uitdager laat zo zien echt slimmer te zijn omdat je zelfs zoiets gewoons niet kon raden. Temeer omdat er vaak allerlei aanwijzingen in de raadsel zijn verwerkt, zoals hier boven ‘en wordt nooit ziek’ al naar een medicijn verwijst en de ‘hiu’ in het Kikuyu raadsel het typische geluid nabootst. Sommige raadsels bestaan vooral uit klankassociaties. Bijvoorbeeld bij de Fulani ladde fuu pannáa pannáa ‘De hele omgeving doet pannáa pannáa’ en het antwoord is: een bijl. De woorden pannáa pannáa imiteren het geluid van bijl waarmee gehakt wordt.

Als je de oplossing niet weet, moet de uitdager die geven, maar in de meeste culturen in Afrika geef je die niet zomaar. Als je het opgeeft bij de Fulani en om de oplossing vraagt, zegt de uitdager: ‘Okee, maar geef me een stad!’ Dan antwoord je met ‘Okee, ik geef je er een’. En dan zegt de uitdager weer: ‘Maar ik wil een grote’. En de uitgedaagde biedt een grote stad aan. Deze beloningen zijn altijd virtueel en de uitwisseling van steden geeft weer een extra dimensie. Bij de Iraqw bijvoorbeeld is de beloning iemand van een ander volk of zelfs een familielid. Je kan je voorstellen dat de onderhandeling hierover, en vooral over wat meer en vooral minder waard is, tot hilariteit kan leiden. De beloningen gaan over en weer, maar op het eind wordt niet de balans opgemaakt wie er nou gewonnen heeft. Het belangrijkste is dat het antwoord op het raadsel gegeven wordt, en dat je samen aan het raadselen bent.

Woordkunst

Ook al is een raadsel maar kort, het raadsel omvat alle woordkunst in een notendop. Bij woordkunst denken we in Afrikaanse talen vooral aan de mondelinge literatuur, het vertellen van verhalen. Deze woordkunst is dan typisch iets wat je samen doet. En ook raadselen kan je natuurlijk niet alleen.

Bij de woordkunst wordt vaak een onderscheid gemaakt tussen een vaste tekst en improvisatie. Vastheid is de essentie van het raadsel, want de oplossing ligt vast en daar valt ook niet over te twisten. Ook de raadselzin zal altijd hetzelfde zin, met misschien kleine variaties. Toch komen er nieuwe raadsels bij en dat betekent dat die vastheid niet vastgeroest is. Bijvoorbeeld bij de Iraqw is er een raadsel baha farákw aya kwa fák ‘een grijze hyena; het land is op’. Beluister het hieronder. De oplossing is kodi ‘belastingen’. Kodi is een leenwoord uit het Kiswahili wat al laat zien dat belastingen een relatief nieuw begrip zijn en ook het raadsel nieuw moet zijn.

Bij woordkunst denken we ook aan zaken als rijm, ritme, beeldspraak. En die zijn overvloedig aanwezig in het raadsel. Het laatste raadsel bijvoorbeeld: zeg het nog eens hardop en je hoort de rijm. De regel bestaat daardoor duidelijk uit twee helften en iedere helft bevat evenveel lettergrepen. En de beeldspraak zit hier in de oplossing. Een ander voorbeeld van schoonheid in de beschrijving is het Iraqw raadsel ‘De tabak van Tarmo Arko slaapt in zijn oor’ (bij tabak moeten we hier denken aan pruimtabak). De oplossing is “de wig”: de wig zet de balk vast in de top van de pilaar in een huis en de top van de pilaar vormt als het ware een oor waar de liggende balk in past.

Zie ook: https://verbafricana.org/iraqw/WebsiteFilesRiddles/main.htm